خربزه و نارنج و ليمو و ساير مركبات به وفور باشد . نيشكر در شيراز به عمل نيايد ، باوجود اينكه هفت يا هشت درجه به جنوب ، نزديكتر است . مازندران سخت‌تر از مواضع متصرفى ما درينگى دنياست . اين انخفاض ارض را در اين نواحى ، جاى شك و ترديدى نيست . چنانچه چند سال قبل به حكم حكومت روس ، امتحانى كردند و معلوم شد كه رودخانهء دن در محلى كه نزديكتر از ساير مواضع به رودخانهء ولگا است ، قريب به شصت و چند قدم مرتفعتر از آن است . اين رودخانه از همان محل امتحان ، كه يكى به جانب درياى آزوف و ديگرى به جانب درياى خزر و درياچهء وان است ، در طول مجارى تند و ملايم ، جريان آب مساوى و يكسان است ، و تا به دريا برسد ، سطح آن تغييرى نمىكند . لهذا همان تفاوت ، كه در محل امتحان بود ، در محل ريختن آب به دريا باقى باشد و در نتيجهء آن چنين بيرون آيد كه سطح درياى خزر ، از درياى آزوف شصت و چند قدم مرتفعترست . اينكه مازندران داراى اعتدال هوا در زمستان است ، به جهت پستى خاك اوست . واضح است كه اين نواحى از ساير امكنهء ايران به شمال نزديكتر است ، و قرب نقطهء شمال و انتهاى آن سرد مىشود . در جنوب آن ، كوههاى برفى فراوان است كه مانع از رسيدن گرماى باد جنوب مىشود و اين نيز دليل سرماست . در شمال آن دريايى است كه باد شمال را - كه از بلاد بارده مسقو و تاتار [ - مسكو و تركستان ] مىآيد ، مانع عبور به جنوب مىشود و اين هم دليل سرماست . اگرچه مىتوان گفت بادى كه از دريا وزد ، از بادى كه در زمستان به گيلان و مازندران سردتر نباشد . خاصّه از دريايى كه ابدا يخ نكند . پس اين باد كه در زمستان به گيلان و مازندران رسد ، شبها حامل رطوبت باشد نه سرما ، و برعكس در تابستان خنك باشد و گرماى فصل را معتدل نمايد . قسمت شرقى مازندران ، آنجايى كه سمنان ، دامغان و بسطام در آن واقع است ، بسيار مرتفعترست تا ساحل دريا . از خراسان تا استرآباد تنگه‌اى موسوم به كراملى « 22 » است كه بسيار طولانى و پيچاپيچ است . رودخانه‌اى كه از آب باران و برف اكثر اوقات آب فراوان دارد ، بيست مرتبه در طول اين معبر ، سدّ راه نمايد كه مىبايد از آن گذشت . اين رود همچنان در طول اين معبر روان باشد . در اين قسمت مرتفعه كه [ از سرزمين ماد ] بلندترست ، شهر هقاتوم‌پيلوس

--> ( 22 ) . Pylae ( Fauces hyrcanical )